مختارنامه ی عطار نیشابوری
مختارنامه مجموعه رباعیات عطار نیشابوری بنابر شواهد موجود ، رباعى قالب شعرى اصيل فارسى به شمار مىرود كه در سدههاى ششم و هفتم بسيار رونق داشته و مجموعه رباعيات فراوانى در اين روزگار تدوين شده است . اين اثر رباعىهاى عطار را در بردارد و خود شاعر مقدمهاى به نثر بر آن نوشته و گفته است كه گروهى از دوستانش از او خواستهاند كه به دليل فراوان بودن شعرهاى ديوانش ، بهتر است گزيدهاى از آن را بازبنويسد .
ساختار :
عطار به گفته خودش در مقدمه منثور مختارنامه ، شش هزار رباعى داشته كه حدود 2200 رباعى را در مختارنامه گرد آورده است . سنت رايج در تدوين مجموعه رباعيات چنان بود كه كتاب را بر پايه موضوع به چند باب بخش میكردند و در هر باب آن رباعىهايى را مىنوشتند كه با موضوع همسو و پيوسته بود . عطار به دليل فراوانى رباعىهاى خود ، بهرغم شاعران پيشين كه رباعىهايشان را در ديوان شعرشان مىآوردند ، آنها را در كتاب ويژهاى ( همين اثر ) گنجانده و بر پايه درونمايه ( مضمون ) آنها را تقسيمبندى كرده است .
در بيشتر قالبهاى شعر فارسى، همواره صورت ( فرم ) بر تجربه شاعرانه مقدم است ، اما در رباعى ، لحظه و تجربه شعرى بر صورت پيشى مىگيرد و به همين دليل لحظهها و تجربههاى روحى عطار در مختارنامه بيشتر و گوناگونتر داز ديگر آثار اوست . البته نمونههاى استثنايى نيز در آنها هست كه حرفهاى سست و در معيار ذوقى اين روزگار ، خندهدار و مبتذل مىنمايد . جز اينها ، ديگر رباعىهاى عطار از توفيق هنرى لازم برخوردارند .
درونمايه :
گوناگونى درونمايه و گستره دامنه رباعيات عطار، شگفتنىبرانگيز است . شايد كسانى مانند اوحدالدين کرمانى ( سده ی هفتم ) و سحابى استرآبادى ( سده ی دهم ) يا بيدل دهلوى ( سده دوازدهم ) به اندازه او رباعى سروده باشند ، اما يك دهم رباعيات آنان به خوبى رباعىهاى عطار در مختارنامه نيست .
جغرافياى كتاب :
الف) پيشينه :
نخستين مجموعه رباعى را به على بن حسن ابى طيب باخرزى ، مؤلف دميه القصر و عصره علماء اهل العصر ( م 468 ) نسبت دادهاند . او مجموعهاى رباعى به نام طربخانه داشته كه عوفى مؤلف لبابالالباب آن را در كتابخانه سرپل بخارا ديده و از اين باخرزى چهار رباعى در كتاب نُزهَة المجالس آمده است . او در كتاب مشهورش دميه القصر نيز اشعارى به زبان عربى بر وزن و سياق رباعى از شاعران ايرانى نقل مىكند . گزيدهاى با نام مجمع الرباعيات ( پيش از 558 قمرى ) در آنكارا به دست شخصى به نام ابوحنيفه عبدالكريم بن ابوبكر نوشته شد كه بخشى از آن فهرست بابها و شمارى رباعى در مجموعهاى خطى در كتابخانه حالت افندى در استانبول موجود است .
شايد عطار نيشابورى نيز بر اثر همين سنت عصرى از شش هزار رباعى خود ، تنها 2279 رباعى را در پنجاه باب تنظيم كرده و نام مختارنامه بر آن نهاده باشد. پس از عطار رباعيات اوحدالدين کرمانى ( م 635 ق ) در دوازده باب تنظيم شده است . همچنين در قرن هفتم نُزهَه المجالس وجود دارد كه آن را جمال خليل شروانى در سالهاى ( 690 - 650 ق ) نوشت . او در اين كتاب 4139 رباعى از سيصد شاعر فارسى تا سده ی هفتم هجرى گرد آورده است . نزهه المجالس هفده باب و 96 موضوع دارد كه از ديد شكل تنظيم كتاب و عنوان بابها به مختارنامه مىماند .
ب) نسخهشناسى :
استاد كدكنى مىگويد در آغاز قصد داشته است كه از دو هزار رباعى عطار ، دويست يا سيصد تا را برگزيند و چاپ كند ، اما به دليل اينكه گذشتگان اين متن را در هشت سده پاس داشتهاند و از اينرو ، كه اين متن سندى مهم در ادبيات فارسى به شمار مىرود ، آن را بدان شكل منتشر كرده است . وى مىگويد اين اثر به خيامشناسى نيز كمك مىكند ؛ زيرا بسيارى از شهيرترين و زيباترين رباعىهايى كه به نام خيام آوازهاى دارند ، بر پايه نسخههاى كهن مختارنامه ، از آن عطارند و انتساب آنها به خيام دست كم دو سده پس از نوشته شدن نسخههاى متن اين كتاب صورت پذيرفته است .